Kick-Ass Women Column: De Heks

Elke week schrijft Gwyneth Sleutel een Kick-Ass Women column. Deze week gaat het over de heks.

Kick-Ass Women Column: De Heks

De heks

De heks is een van de vele monsterlijke figuren uit de cinema. Maar sterker dan andere klassieke monsters, zoals vampiers en weerwolven, is het personage van de heks gender gerelateerd en vaak toegeschreven aan het vrouwelijke geslacht. Ook is haar optreden van origine niet beperkt tot het horrorgenre. Als kind werden we geïntroduceerd aan de heks als de gebochelde vrouw met wratten op haar neus in Sneeuwwitje en de Zeven Dwergen (1937) of als de groen gekleurde vrouw met haakneus uit The Wizard of Oz (1939). De verwerpelijke en afzichtelijke vrouw wiens kwade krachten bestreden moesten worden. Later maakten wij kennis met sympathieke en herkenbare heksen met wie we ons graag identificeerden. Denk aan de schoolgaande kinderen uit de Harry Potter filmreeks (2001-2011), de opgroeiende tienermeisjes uit Craft (1996) en de girl-next-door Lena als afstammeling van een heksenfamilie in Beautiful Creatures (2013). Niet alleen het uiterlijk, maar ook de hoedanigheid waarin de heks verschijnt is divers. Hekserij wordt gepresenteerd als de monsterlijke manifestatie van het vrouwelijke lichaam in wording dat kracht put uit een telekinetische gave zoals in Carrie (1976), maar de heks zelf hoeft niet eens fysiek aanwezig te zijn om angst aan te jagen zoals in The Blair Witch Project (1999). Maar hoe de heks ook aan ons verschijnt, wat haar karakter uniek maakt is dat zij kracht genereert uit zichzelf. Dat maakt haar machtig, maar tegelijkertijd onberekenbaar. Om deze reden werden heksen vervolgd en berecht op beschuldiging van magische krachten en later op het sluiten van een verbond met de duivel. Haar macht is oncontroleerbaar, maar vooral bedreigend.

De feministische heks
In feministische literatuur wordt de afkeer van heksen toegeschreven aan de mannelijke angst voor sterke vrouwen. Heksen zouden de patriarchale orde verstoren en dreigen grenzen tussen het menselijke en het monsterlijke en het natuurlijke en het bovennatuurlijke te destabiliseren. De macht van de heks om grenzen en machtsverhoudingen te bedreigen zien we bijvoorbeeld in Robbert Eggers’ The VVitch (2016), die twee edities terug op Imagine te zien was. In deze film verhuist een streng gelovige familie noodgedwongen naar de rand van het bos nadat zij verbannen zijn uit hun puriteins Christelijke dorp. Eenmaal op de boerderij verdwijnt baby Sam op mysterieuze wijze waarna de familie begint te geloven in de kracht van hekserij. The VVitch speelt zich af in de 16e eeuw en de strikte scheiding tussen de seksen van toen wordt in The VVitch direct in de openingsscene verbeeld door vrouwen gescheiden van mannen te laten luisteren naar de uitspraak van een tribunaal. In de film zijn de vrouwen bekwaam in het huishouden en het verzorgen van de kinderen, terwijl de mannen houthakken en jagen.

Visueel gevangenschap en de vrouwelijke natuur

Een sleutelrol in deze film is weggelegd voor het tienermeisje Thomasin, dat leeft onder de autoritaire regel van haar vader. Als slachtoffer van patriarchale machtsverhoudingen krijgt zij de schuld van haar vaders mislukkingen en bekijkt zelfs haar jongere broertje Caleb haar op begeerlijke wijze, waarna de camera zijn lustige blik richting haar borsten volgt. Anders dan haar moeder lijkt Thomasin zich echter steeds meer bewust te worden van de onderdrukking waarin de vrouw leeft. Wanneer Thomasin door de spleet van de deuropening gluurt, wordt haar moeders ruimte visueel geminimaliseerd, waardoor zij haar moeder ziet als een vrouw met beperkte beweegruimte. Ook Thomasin wordt cinematografisch gevangen gezet in strakke kaders in het huis en de boerderij.

In het bos zijn de rollen echter omgedraaid. Waar de heks op volle snelheid tussen de takken door schiet, lukt het Caleb nauwelijks zich een weg door de wildernis te banen. Hij is gevangen in een vrouwelijk netwerk waar mannelijke bewegingsvrijheid beperkt is en hij zijn straf voor zijn zondige seksuele blik niet zal ontlopen. Het bos lijkt in The VVitch te behoren aan de heks en in het verlengde daarvan de vrouw. In feministische theorie, en tegenwoordig vooral in het ecofeminisme, wordt een relatie tussen de vrouw en de natuur verondersteld. De vrouw is de natuur, terwijl de man de natuur bedwingt, zo stelde Simone de Beauvoir.

Vrouwelijke fallische wapens
Dat in dit bos andere machtsverhoudingen gelden dan in de puriteinse, patriarchale gemeenschap, wordt duidelijk wanneer de film voor de eerste keer echt inzage geeft in het bos. In een korte serie fragmentarische scenes is te zien hoe Sam van zijn penis wordt ontdaan, waarna een heks haar bezemsteel met bloed insmeert. Wanneer we voorbij het lugubere van deze scene kijken zien we een act van castratie (in feministische theorie de ultieme mannelijke angst) die wordt gevolgd door de vrouwelijke toe-eigening van een fallisch wapen in de vorm van de bezemsteel. Zij gebruikt zo een ogenschijnlijk mannelijk object om zelf macht aan te ontlenen. Dat het fallussymbool in het bos geregeerd door heksen geen teken is van mannelijke macht, zien we ook wanneer vader William en Caleb gaan jagen en oog in oog staan met een konijn, als belichaming van de heks. Terwijl het konijn onbewogen in de loop van het geweer staart en slachtoffer lijkt te worden van mannelijk geweld, faalt het geweer op het moment van vuren. De vader is niet langer de meester over het fallische wapen en krijgt een terugslag van het geweer.

Het mannelijk temmen van de vrouwelijke natuur
En toch blijft William zich verzetten tegen de dreiging van het woud. Zo blijft hij houthakken, zelfs als de stapel hout al immens hoog is. De act van het houthakken wordt een poging de natuur te temmen, te controleren. Net zoals de man zich controle over de vrouw toe-eigent. Wanneer de kracht van hekserij aan het einde van de film onhoudbaar lijkt, laat William zijn bijl vallen, waarna hij aan zijn einde komt. De natuur, of meer specifiek het bos toebehorend aan de vrouw, heeft de man die haar probeerde te cultiveren verslagen. De patriarchale macht is uitgeroeid en maakt plaats voor vrouwen die als collectief hekserij bedrijven. Thomasin sluit zich bij de vrouwen aan voor een nieuw leven in een matriarchale samenleving.

Een postfeministische heks
Een totaal andere vorm van feminisme zien we in Anna Billers The Love Witch (2016), een komische horrorfilm waar heks Elaine mannen verleidt door haar liefdesdrankjes in de hoop haar droomprins te vinden. Simpel gezegd gaat The Love Witch dus over het vinden van liefde, maar ik denk dat deze film vooral gaat over macht. In diverse scenes is te zien hoe Elaine een masker van vrouwelijkheid draagt door hairextensions in te doen en uitbundige make-up te dragen. Haar vrouwelijke schoonheid en seksualiteit zet zij vervolgens in om macht te verkrijgen. Dit maakt haar tot een moderne postfeministische heks.

“You sound as if you’d been brainwashed by the patriarchy”

Een vrouw moet een man geven wat hij wil, ze moet mooi zijn en haar man liefhebben, zo vindt Elaine waarna haar vriendin Trish verontwaardigd zegt: “You sound as if you’d been brainwashed by the patriarchy”. Hoewel Elaine zich in haar gesproken tekst lijkt te conformeren naar haar rol als tweede sekse, is zij eigenlijk juist degene die andere vrouwen confronteert met hun onderdrukte positie. Dit wordt duidelijk wanneer we na diverse close-up shots van Elaine’s ogen, zien hoe Trish’ man zijn handen voor de ogen van zijn vrouw houdt. Waar Elaine’s zicht wordt benadrukt, wordt duidelijk dat voor de getrouwde Trish wordt bepaald wat zij wel en niet mag zien.

Kick-ass women

In zowel The Witch als The Love Witch heeft de heks een feministisch karakter. Een empowered vrouw die kracht uit zichzelf genereert om machtsverhouding te overstijgen en te breken met mannelijke privileges. Toch zijn deze vrouwen niet alleen maar heks. Thomasin in The Witch is bijvoorbeeld een opgroeiend tienermeisje en Elaine in The Love Witch is een voormalig huisvrouw die mannen nu bij bosjes verleidt als een ware femme fatale. De komende weken zal ik laten zien hoe we deze personages (het kind/tienermeisje, de huisvrouw/moeder en de femme fatale) als ware kick-ass women kunnen zien.

Over de auteur

Nadat Gwyneth Sleutel (1994) haar bachelor Media en Cultuur cum laude behaalde, werd zij geselecteerd voor de beroepsgeoriënteerde master in Film Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Tijdens deze studies deed Gwyneth intensief onderzoek naar de verbeelding van vrouwen in genrefilms en raakte zij geïntrigeerd door de combinatie van film en feminisme. Voor haar masterthesis volgde zij de ontwikkeling van feministische filmtheorie om de rol van de moeder in Nederlandse film te onderzoeken.

Haar passie voor film is ook te zien in haar werkzaamheden als freelance filmmaker en haar bijdrages aan kritische online mediaplatforms. Toch ligt haar hart vooral bij de inhoudelijke ontwikkeling van fictieve film. Na verschillende stages als dramaturg en projectontwikkelaar bij onder andere de VPRO is Gwyneth nu werkzaam als freelance dramaturg en script editor en vervult ze de hoofdredactie voor het maandelijkse faculteitsblad Babel. Met haar scherpe oog voor analyse en kritische blik naar vrouwen in film zal Gwyneth voor Imagine Film Festival wekelijks een artikel schrijven over filmische powervrouwen, want kick-ass women in films, daarvan zijn er nooit genoeg.