Kick Ass Women Column: Femme Fatale

Elke week schrijft Gwyneth Sleutel over de vrouw in genrefilm. Deze laatste week: femme fatale.

Kick Ass Women Column: Femme Fatale


She finds an innocuous corner in which to spin her web. The linger the web takes, the more fabulous it construction. She has no need to chase. She sits quietly, her patience a consummate force; she waits for her prey to come to her on their own, and then she ensnares them, injects them with venom, rendering them unable to escape. Spiders – so needed and yet so misunderstood” – Donna Lynn Hope

De femme fatale is te vergelijken met een spin in een spinnenweb. Beide weven een web van nauwelijks zichtbare draden, waar zij wachten, aftasten en jagen op hun prooi. Eenmaal in het web van de spin of de greep van de femme fatale dan is het lot onherroepelijk en het einde noodlottig. De femme fatale is een van de klassieke archetypes van de film noir van de jaren 40. In dit genre verkreeg de femme fatale haar gecanoniseerde status en haar personage kreeg vorm door films als Vidors Gilda (1946) of Garnetts The Postman Always Rings Twice (1946). De opkomst van de femme fatale wordt gezien als een reactie op de stroom vrouwen die tijdens de Tweede Wereldoorlog huis en haard verlieten om het arbeidsleven te betreden. Zij verlieten de huiselijke sfeer en waagden zich aan de banen die eerst toebehoorden aan hun mannen die op dat moment vochten in de oorlog. Deze ontwikkeling bevorderde de vrouwenemancipatie en vele vrouwen weigerden zich na de oorlog nog langer te committeren aan hun traditionele rol als moeder of huisvrouw. De femme fatale belichaamt de naoorlogse mannelijke angst voor deze hernieuwde rol van vrouwen. Film noir toont haar als een vrouw gehuld in een waas van mysterie. Zij is onberekenbaar, maar wordt begeerd om haar seksuele aantrekkingskracht. Hierom wordt zij getoond als een gevaarlijke vrouw, maar in feite is haar aard ambigue. Haar personage is immers ingegeven door een traditioneel vrouwbeeld, waar typische vrouwelijke waarden, zoals schoonheid en seksualiteit hoogtij vieren.

Het karakter van de femme fatale bleek maakbaar en vanaf de new film noir van de jaren 60 smelt de femme fatale van de jaren 40 samen met het personage van de onafhankelijke vrouw die weigert de rol van de tweede sekse in te nemen. Meer dan ooit zet zij haar schoonheid in om te verleiden. Zij is zelfbewust en haar seksualiteit is een middel om macht te verkrijgen, een idee dat past binnen het postfeministische denken.

Tegenwoordig is de femme fatale allang niet meer gebonden aan het genre van film noir en ook in horror en sci-fi duikt haar personage regelmatig op. Zo ook in Under the Skin (2013), waar de mooie vrouwelijke protagonist (Scarlett Johansson) als een ware femme fatale haar seksuele aantrekkingskracht gebruikt om mannen te verleiden en mee te lokken naar haar huis, waar zij op mysterieuze wijze verdwijnen. Bijzonder aan Under the Skin is dat we een femme fatale in wording zien en dus leren wat er nodig is om een femme fatale te worden. Dit zien we direct in de openingsscene waar de vrouwelijke protagonist een levenloos lichaam ontdoet van haar kleren om deze vervolgens zelf aan te trekken. In een latere scene in het winkelcentrum ziet de vrouwelijke protagonist hoe vrouwen make-up opdoen en hun haar opsteken. In deze scenes leert zij wat traditionele vrouwelijkheid is en neemt zij een nieuwe identiteit aan die met deze waarden overeenstemt. Voordat de vrouw haar rooftocht naar potentiele slachtoffers begint en haar macht als femme fatale kan vieren moet zij zich dus eerst conformeren aan een traditionele vrouwelijkheid.In de constructie (en de uiteindelijke ontmanteling) van de femme fatale zien we een gender politieke context, waar de film kritiek uit op geïnternaliseerde wereldbeelden.

Hoewel Under the Skin een voyeuristische vrouwelijke blik volgt en vrouwelijke subjectiviteit en agency benadrukt, ligt in deze kracht ook een gebrek omsloten. Haar blik vertelt ons immers ook wat het betekent om vrouw te zijn. Via haar blik zien we hoe de vrouwelijke protagonist geconfronteerd wordt met fetisjerende objectificatie, seksueel geweld en zelfs verkrachting.

Net zoals we zagen in mijn analyse van The VVitch, zien we ook in Under the Skin een visuele vergelijking tussen de vrouw en de natuur. De parallel tussen de vrouw en de natuur is al door vele feministische schrijvers herkend. De vrouw zou het pure en het schone van de natuur belichamen, maar ook haar duistere kant omvatten, waarbij zij in staat is tot vernietiging en destructie. Om deze reden moet de vrouwelijke natuur gecultiveerd worden door een mannelijke kracht. In Under the Skin verschijnt deze kracht in de figuur van de mannelijke houthakker. Niet alleen ‘bedwingt’ en cultiveert hij de natuur, ook de femme fatale wil hij aan banden leggen. Zijn poging de vrouwelijke protagonist te verkrachten wijst op zijn verlangen beschikking te hebben over het vrouwelijk lichaam. Hij wil het beheersen en seksueel in zijn macht hebben. Deze poging mislukt echter doordat haar huid begint te scheuren. Haar huid laat los en daarmee ook haar vrouwelijkheid, waarna er een gender neutraal alienachtig wezen tevoorschijn komt. De alien neemt het gezicht van zijn voormalige vleespak in de handen en ze kijken elkaar aan. Dit veelzeggende moment is schrijnend, beseffende dat de vrouwelijke identiteit nog altijd voornamelijk wordt gevormd door de uiterlijke verschijning en de performance van vrouwelijkheid. Zij wordt nog altijd gezien als een object, een vleespak, een lege huls. In de wederzijdse blik van de alien en het gezicht van de vrouw schuilt ook een flits van herkenning die misschien wel de essentie van de film omvat. Precies zoals de alien wordt gezien als vreemd en buitenaards, zo zien wij de vrouw ook. Zij is nog altijd De Ander.

Under the Skin laat ons voelen hoe het is om die Ander te zijn en de wereld te bekijken vanuit een vervreemd perspectief. De film is kritisch op genderverschillen middels de verschijning van een femme fatale. Deze femme fatale is niet, zoals het klassieke archetype, gevormd vanuit traditionele vrouwelijke waarden, maar zij leert deze aan. Zij ontdekt samen met de kijker wat het is om vrouw te zijn. De femme fatale confronteert ons met de positie van vrouwen en streeft naar een wereld waar gelijke ruimte is voor beide seksen. Dit maakt haar tot een empowered vrouw in een kick-ass women vertelling.

Nadat Gwyneth Sleutel (1994) haar bachelor Media en Cultuur cum laude behaalde, werd zij geselecteerd voor de beroepsgeoriënteerde master in Film Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Tijdens deze studies deed Gwyneth intensief onderzoek naar de verbeelding van vrouwen in genrefilms en raakte zij geïntrigeerd door de combinatie van film en feminisme. Voor haar masterthesis volgde zij de ontwikkeling van feministische filmtheorie om de rol van de moeder in Nederlandse film te onderzoeken.

Haar passie voor film is ook te zien in haar werkzaamheden als freelance filmmaker en haar bijdrages aan kritische online mediaplatforms. Toch ligt haar hart vooral bij de inhoudelijke ontwikkeling van fictieve film. Na verschillende stages als dramaturg en projectontwikkelaar bij onder andere de VPRO is Gwyneth nu werkzaam als freelance dramaturg en script editor en vervult ze de hoofdredactie voor het maandelijkse faculteitsblad Babel. Met haar scherpe oog voor analyse en kritische blik naar vrouwen in film zal Gwyneth voor Imagine Film Festival wekelijks een artikel schrijven over filmische powervrouwen, want kick-ass women in films, daarvan zijn er nooit genoeg.