Kick-Ass Women Column: Jonge Monsters

Elke week schrijft Gwyneth Sleutel over Kick-Ass Women in genrefilm. Deze week gaat het over vrouwelijke, jonge monsters.

Kick-Ass Women Column: Jonge Monsters

Horrorfilms gaan over de schending van grenzen. Denk aan de grenzen tussen goed en kwaad, licht en duister, maar ook tussen menselijk en monsterlijk, natuurlijk en bovennatuurlijk. Een van de manieren waarop horrorfilms maatschappelijke taboes reflecteren is door deze grenzen te benadrukken en te overschrijden. Maar wat als het sleutelpersonage in de horrorfilm zich zelf bevindt op een grens en dus in een voortdurende staat van transformatie zit? Ik heb het over het personage van het kind of de tiener.

Dit personage bevindt zich op een grens tussen kind zijn en volwassenheid. Het is een lichaam in wording, op weg naar maturiteit. Zij verkennen de grenzen van seksualiteit en worden zich bewust van het eigen lichaam. In het kinder- of tienerlichaam zien we de formatie van een eigen identiteit, maar ook de maakbaarheid van het eigen lichaam.

En toch lijkt het alsof de cinema vooral bevolkt wordt door vrouwelijke kindmonsters, of zoals filmwetenschapper Barbara Creed hen noemt: baby bitches from hell. Dat zij deze benaming eer aan doen zien we bijvoorbeeld in Jack Hills Spider Baby (1967), waar Virginia geobsedeerd is door spinnen of in Brian de Palma’s Carrie (1976), die met haar telekinetische krachten wraak neemt op haar klasgenoten. De kleine monsters jagen ons angst aan en doen ons huiveren, maar eigenlijk confronteren ze ons met sociale en maatschappelijke taboes. Deze vrouwelijke kindmonsters vormen een spiegel naar de werkelijke volwassen wereld waar zij de dragers worden van menselijke verlangens en angsten.

Een van de bekendste kindmonsters is de twaalfjarige Regan uit William Friedkins The Exorcist (1973). Simpel gezegd gaat deze film over een meisje dat bezeten wordt door een duivelse kracht. In de essentie van deze omschrijving schuilt vrouwelijke passiviteit, aangezien een vrouwelijk lichaam ongewild bezeten wordt. En toch herken ik in de bezetenheid van Regan’s lichaam een kracht die streeft naar de bevrijding van het vrouwelijke lichaam.

In The Exorcist kan de monsterlijke transformatie van Regans lichaam gelezen worden als een manifestatie van de pubertijd. In de film zien we hoe Regan’s stem verandert, hoe haar huid openbreekt ter verbeelding van een acneaanval en hoe ze ogenschijnlijk voor het eerst menstrueert. Maar misschien nog belangrijker is dat haar nog maakbare tienerlichaam seksueel ontwaakt. In The Exorcist zien we hoe een vrouwelijk lichaam in wording voor het eerst te maken krijgt met seksuele onderdrukking en seksueel geweld. Om het personage van Regan te lezen als een sterke vrouw is het belangrijk voorbij de gruwelijke scenes te kijken, die wij vooral associëren met The Exorcist.

Wanneer Regans lichaam een aantal medische testen ondergaat en haar lichaam tot medisch object van mannelijke artsen verwordt, zien we hoe een mannelijke arts een injectienaald ter hoogte van zijn geslachtsdeel houdt, terwijl de vloeistof van de injectie er al langzaam uit sijpelt. In het daarop volgende shot doordringt de naald Regans huid. De wijze waarop dit shot aan ons verschijnt maakt de injectie tot een verlengstuk van de penis in erecte toestand, het voorvocht er al uitdruppelend. Klaar om een willoos vrouwelijke lichaam te penetreren.

De passieve en onderdrukte staat waarin haar lichaam in deze scene verkeert staat echter in contrast met de daaropvolgende scene waar Regans lichaam wild heen en weer beweegt op het bed. De plek waar Regan eerder geïnjecteerd werd zwelt op en jaagt angst aan. Het monsterlijke verdedigt het lichaam door te bedreigen. Het verzet zich tegen onderdrukking en streeft naar seksuele bevrijding.

Zelfde verlangens klonken door in de tweede feministische golf van de jaren 70, de achtergrond waartegen The Exorcist is gemaakt. The Exorcist gaat over de mannelijke angst voor feministische groeperingen, maar laat tegelijkertijd een vrouwelijk geluid horen die overeenstemt met de idealen van feministische bewegingen.

Dat het monsterlijke zich verzet tegen seksuele onderdrukking zien we in nog concretere vorm in Mitchell Lichtenstein’s Teeth (2007). Deze film gaat over de strenggelovige Dawn die na een verkrachting ontdekt dat zij tanden in haar vagina draagt. De mythe van de vagina dentata wordt hier gevisualiseerd en de mannelijke castratieangst gerealiseerd. Beide begrippen zijn afkomstig van Sigmund Freud en gaan in de essentie over mannelijke angst voor het vrouwelijk geslachtsdeel en in het verlengde daarvan voor vrouwen. Feministische wetenschappers verzetten zich tegen deze patriarchale gedachte. Zij zien de vrouw niet als de gecastreerde, maar liever als degene die castreert. Zij conceptualiseren de vagina dentata middels de mythe van Medusa. Een krachtige, maar dreigende vrouw met de macht tot mannelijke vernietiging. In Teeth zien we in het personage van Dawn een ware femme castrice die elke ongewilde mannelijke penetratie bestraft met castratie.

Op het moment dat Dawn tijdens een worsteling bewusteloos raakt en verkracht wordt, lijkt de camera een mannelijke blik in te nemen, die overeenstemt met de verbeelding van verkrachtingsscenes uit de meeste mainstream cinema. Op het moment dat Dawn bijkomt, zien we echter een razendsnelle represaille, waarbij het publiek wordt uitgenodigd bij het vrouwelijke moment van vergelding te zijn, de castratie. Elke vorm van onwillige penetratie en mannelijke onderdrukking wordt in de film afgestraft met castratie. Ook het moment waarop Dawn tijdens een medisch onderzoek van een mannelijke arts zijn vingers afbijt. De deconstructie van de handen is in diverse oriëntaalse culturen immers ook een act van castratie.

Het moge duidelijk zijn dat Teeth de vrouw niet ziet als de gecastreerde, maar als degene die castreert. Dit maakt haar machtig, dit maakt haar een kick-ass woman.

Over de auteur

Nadat Gwyneth Sleutel (1994) haar bachelor Media en Cultuur cum laude behaalde, werd zij geselecteerd voor de beroepsgeoriënteerde master in Film Studies aan de Universiteit van Amsterdam. Tijdens deze studies deed Gwyneth intensief onderzoek naar de verbeelding van vrouwen in genrefilms en raakte zij geïntrigeerd door de combinatie van film en feminisme. Voor haar masterthesis volgde zij de ontwikkeling van feministische filmtheorie om de rol van de moeder in Nederlandse film te onderzoeken.

Haar passie voor film is ook te zien in haar werkzaamheden als freelance filmmaker en haar bijdrages aan kritische online mediaplatforms. Toch ligt haar hart vooral bij de inhoudelijke ontwikkeling van fictieve film. Na verschillende stages als dramaturg en projectontwikkelaar bij onder andere de VPRO is Gwyneth nu werkzaam als freelance dramaturg en script editor en vervult ze de hoofdredactie voor het maandelijkse faculteitsblad Babel. Met haar scherpe oog voor analyse en kritische blik naar vrouwen in film zal Gwyneth voor Imagine Film Festival wekelijks een artikel schrijven over filmische powervrouwen, want kick-ass women in films, daarvan zijn er nooit genoeg.